De slag bij Nieuwpoort door Pim Leltz

De achtergrond van de slag bij Nieuwpoort is het best te begrijpen aan de hand van bijgaande kaart.
Toen Prins Maurits in 1589 zijn vader als stadhouder van de bij de Unie van Utrecht (1579) aangesloten provincies opvolgde, was het met de paarse lijn aangegeven gebied bevrijd van de Spanjaarden. In de periode van Leicester(1585-1588) hadden de Spanjaarden diverse steden veroverd. Na de nederlaag van de Armada in 1588 werd de positie van de Spanjaarden verzwakt. Prins Maurits maakte hier dankbaar gebruik van. Hij toonde zich een bekwaam veldheer en veroverde vele steden, te beginnen bij Breda in 1590 (het turfschip). In 1600 waren de gehele noordelijke Nederlanden bevrijd. Zie de rode lijn. Het was toen een logische voortzetting, om ook de zuidelijke provincies van de Unie van Utrecht te bevrijden.
In korte tijd veroverde Maurits vele Vlaamse steden. Hij moest halt houden omdat zijn leger behoorlijk geleden had. Hij wilde dan ook consolideren, zodat Antwerpen behouden kon blijven.
De Staten Generaal van de in 1587 opgerichte Republiek van de 7 Provinciën echter, verblind door de successen, wilden doorgaan, en niet alleen alle gebieden van de Unie bevrijden, maar ook doorstoten naar Duinkerken, dat als aanvoerhaven door de Spanjaarden werd gebruikt.

Tevens kon en passent de geuzenstad Oostende, die door aartshertog Albrecht werd belegerd, worden ontzet. Om dit alles mogelijk te maken werd de hulp van Engeland ingeroepen, die als beloning Duinkerken zouden verktijgen. Raadspensionaris Johan van Oldebarnevelt drukte het plan er door bij de Staten Generaal, ondanks de protesten van Maurits.
Een vete was geboren, die eindigde op het schavot in 1619.
Maurits trok met zijn leger via Oostende langs de kust naar Nieuwpoort, waar Albrecht zich had teruggetrokken en zich met het leger van de Spanjaard de Mendoza had verenigd. Op 2 juli 's morgens begon de eerste grote veldslag die Maurits leverde.
Het leger van Maurits was groter, ca 15.000 man, tegen over 10.000 man van de Spanjaarden, maar de conditie van de legers gaf vooralsnog de doorslag. Maurits moest terugtrekken. Totdat de inmiddels ten Zuiden van Nieuwpoort gelande Engelsen onder Francis Vere laat in de middag de Spanjaarden in de rug aanvielen. Op dat moment zette Maurits zijn cavalerie in. Het Spaanse leger raakte in paniek en sloeg op de vlucht. Mendoza werd krijgsgevangen gemaakt en Albrecht werd ernstig gewond. De tocht naar Duinkerken echter mislukte. Het leger van Maurits had teveel geleden. De Engelsen vertrokken daarop weer.
De slag bracht Maurits, ook internationaal, veel roem.
Spoedig bleek het echter een Pyrrusoverwinning te zijn. Met het gehavende restant van zijn leger achtte Maurits het niet mogelijk de veroverde gebieden te verdedigen. Bovendien hergroepeerde het Spaanse leger zich (met de heimelijke steun van Henry IV van Frankrijk, die Duinkerken niet graag in Engelse handen zag).
Het bleek zelfs niet mogelijk Antwerpen te behouden, en Maurits moest zich terugtrekken in Zeeland. Zodoende gingen de Vlaamse steden, naar later bleek voorgoed, verloren. Voor de toekomst van België vooral was de slag derhalve heel belangrijk.
Tenslotte nog een opmerking over de Armada's. Op de lagere school leerde ik vroeger, dat de Armada van 1588 door de Hollandse schepen, met hulp van de Engelsen werd vernietigd. In werkelijkheid heeft de Hollandse activiteit zich beperkt tot de blokkade van de haven van Duinkerken, zodat de Spanjaarden geen troepen en voorraden aan land konden zetten. Erg belangrijk voor Nederland, dat wel. Maar slag met de Armada hebben de Hollanders nauwelijks geleverd. De Engelsen hebben de Spanjaarden wel behoorlijke schade toegebracht, maar beslist niet vernietigd. Na de slag in het kanaal en de stormschade voor de Schotse kust hebben nog 44 van de 68 Spaanse schepen de thuisreis naar Spanje voltooid. Spanjes positie als zeemogendheid werd hierdoor niet aangetast. Wel werd de positie in de Nederlanden verzwakt en verloor Spanje veel prestige.
Misverstanden zijn ontstaan, doordat deze Armada verward wordt met de Armada van 1639. Deze nog grotere Armada werd door de vloot van Tromp op de rede van Duins (Downs in ZO Engeland) vrijwel kompleet vernietigd, met verlies van slechts een schip aan Hollandse zijde. Daar dit gebeurde in neutrale Engelse wateren gaf dit veel wrijving tussen de Republiek en Engeland.
Spanje is deze klap niet meer te boven gekomen en was mede hierdoor gedwongen uiteindelijk vrede met de Republiek te sluiten.

Bronnen: Het vooroudergevoel, Jan, Jan jr. en Bas Blokker.
                Wikipedia,
                Elseviers encyclopedie.